Substancje zapachowe wpływają na psychikę człowieka poprzez bezpośrednie oddziaływanie na układ limbiczny mózgu. Dzięki temu kształtują emocje, pamięć, nastrój i zachowanie – często szybciej i silniej niż inne bodźce sensoryczne. Zapach to jeden z najbardziej niedocenianych, a jednocześnie najbardziej „intymnych” zmysłów człowieka. Działa cicho, często poza naszą świadomością, ale potrafi błyskawicznie zmienić nastrój, przywołać wspomnienia i wpłynąć na decyzje. Właśnie dlatego mówi się, że węch jest bezpośrednią drogą do emocji. Czy narząd węchu jest naprawdę aż tak istotny? Zdecydowanie tak. Ostrzega nas przed niebezpiecznymi substancjami w otoczeniu, takimi jak dym czy trujące gazy, a także pomaga lokalizować źródło nieprzyjemnych zapachów. Węch odgrywa również ważną rolę w doborze pożywienia oraz utrzymaniu prawidłowego łaknienia. Przyjemne zapachy żywności pobudzają wydzielanie śliny i soku żołądkowego, przygotowując organizm do spożycia posiłku. Pamiętam okres, w którym razem z mężem chorowaliśmy na COVID-19 straciliśmy węch i smak. Początkowo wydawało mi się, że brak odczuwania zapachów i smaków nie będzie aż tak dużym problemem – przecież da się z tym żyć. Jednak szybko poczułam się w pewnym sensie niepełnosprawna. Nie potrafiłam rozpoznać, czy jedzenie jest świeże, czy już zepsute. Mając małe dzieci, bałam się przygotowywać posiłki. Ta sytuacja znacząco wpłynęła na mój komfort psychiczny oraz jakość życia. Wiele osób mówi w takiej sytuacji o utracie smaku, jednak w rzeczywistości za większość doznań smakowych odpowiada zmysł węchu. Kubki smakowe rozpoznają jedynie pięć podstawowych smaków: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami (smak charakterystyczny m.in. dla bulionu, dojrzewających serów i pomidorów). Natomiast charakterystyczny aromat potraw – dzięki któremu odróżniamy na przykład kawę od czekolady czy truskawki od malin – odbierany jest głównie przez receptory węchowe. Dlatego utrata węchu sprawia, że jedzenie wydaje się pozbawione smaku, mimo że kubki smakowe nadal funkcjonują prawidłowo.

Nie jest to odosobnione doświadczenie. Badania pokazują, że utrata węchu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem obniżenia nastroju, lęku i depresji. Wynika to zarówno z osłabienia przyjemności płynącej z jedzenia i kontaktów społecznych, jak i z ograniczenia bodźców zapachowych wpływających na emocje. U osób z przewlekłą anosmią częściej obserwuje się pogorszenie jakości życia oraz wycofanie społeczne.

 Zmysł węchu jest silnie powiązany z emocjami i pamięcią. Zapachy mogą wywoływać wspomnienia, wpływać na nastrój, poziom stresu, a nawet zachowanie człowieka. Niektóre aromaty działają uspokajająco ( lawenda – obniżenie napięcia i stresu) i relaksująco, inne pobudzają ( cytrusy), poprawiają koncentrację ( rozmaryn, mięta) lub przywołują pozytywne skojarzenia. Zaburzenia węchu mogą znacząco obniżać komfort funkcjonowania pacjenta i stanowić ważny objaw kliniczny wielu chorób.

Jak mózg „czyta” zapachy

Cząsteczki zapachowe pobudzają receptory w nabłonku węchowym, a sygnał trafia bezpośrednio do mózgu. W przeciwieństwie do pozostałych zmysłów, informacje węchowe nie przechodzą najpierw przez wzgórze, lecz docierają bezpośrednio do kory węchowej i struktur układu limbicznego

To tłumaczy, dlaczego zapachy mogą działać tak intensywnie i natychmiastowo.

Przyczyny zaburzeń węchu

Przyczyny zaburzeń węchu można podzielić na dwie główne grupy: zaburzenia typu przewodzeniowego oraz zaburzenia związane z uszkodzeniem neuronów węchowych.

 Zaburzenia przewodzeniowe

Do tej grupy należą sytuacje, w których przepływ cząsteczek zapachowych do nabłonka węchowego jest utrudniony. Należą do nich m.in.:

Zaburzenia neuronalne (uszkodzenie układu węchowego)

W tej grupie przyczyn dochodzi do uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za odbiór i przekazywanie bodźców zapachowych. Należą do nich:

Diagnostyka i znaczenie kliniczne

Warto pamiętać, że zaburzenia węchu mogą pojawić się na wiele lat przed wystąpieniem pierwszych objawów niektórych chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Choroba Parkinsona czy Choroba Alzheimera. Z tego względu pogorszenie lub utrata węchu, zwłaszcza jeśli nie ma oczywistej przyczyny, powinny skłonić do konsultacji z lekarzem.

Trening węchowy jako metoda terapii

Jedną z uznanych metod wspomagających leczenie zaburzeń węchu jest trening węchowy, zaproponowany w 2009 roku przez prof. Thomasa Hummela.

Metoda polega na regularnym, codziennym wąchaniu wybranych substancji zapachowych przez określony czas, zwykle przez okres około 12 tygodni. Klasyczny zestaw obejmuje cztery zapachy:

Każdy zapach wącha się przez około 20–30 sekund, dwa razy dziennie.

 Plastyczność i terapia

Jest to jeden z nielicznych układów nerwowych człowieka, w którym neurony receptorowe ulegają naturalnej odnowie przez całe życie

Dlaczego zapachy wywołują wspomnienia?

Każdy z nas zna sytuację, w której jakiś zapach nagle przenosi nas w czasie – do dzieciństwa, domu rodzinnego albo konkretnego miejsca. Zjawisko to określa się mianem efektu Prousta. Nazwa pochodzi od francuskiego pisarza Marcel Proust, który w powieści „W poszukiwaniu straconego czasu ” opisał, jak smak i zapach magdalenki zanurzonej w herbacie wywołały niezwykle żywe wspomnienia z dzieciństwa.

Dzieje się tak dlatego, że mózg bardzo mocno łączy zapachy z emocjami z chwili, w której je poznaliśmy. Jeśli coś było dla nas ważne, przyjemne lub stresujące, zapach staje się „kluczem” do tych wspomnień. W neurobiologii uważa się, że efekt ten wynika z wyjątkowo ścisłych połączeń układu węchowego z ośrodkami odpowiedzialnymi za emocje i pamięć, takimi jak ciało migdałowate i hipokamp.

Dlatego warto zwracać uwagę na to, czym „otaczamy nos” – bo to, co czujemy, często zaczyna się właśnie od zapachu.

Nasza Plantacja • Rzemieślnicza Destylarnia • Wiedza Aromaterapeutyczna

Dołącz do miłośników prawdziwej aromaterapii

Zapisz się do naszego newslettera. Dzielimy się w nim wiedzą o bezpiecznej i skutecznej aromaterapii, pokazujemy życie na plantacji oraz proces powolnej destylacji. W podziękowaniu otrzymasz kod na darmową dostawę i energetyzujący olejek pomarańczowy w prezencie do Twojego zamówienia!