Choroba Alzheimera (AD) jest postępującą chorobą neurodegeneracyjną i najczęstszą przyczyną otępienia u osób starszych. Jej przebieg obejmuje stopniowe pogarszanie funkcji poznawczych, zaburzenia pamięci, orientacji, mowy oraz zmiany zachowania. Pomimo intensywnych badań nad patogenezą, dostępne leczenie ma głównie charakter objawowy i nie zatrzymuje procesu neurodegeneracyjnego.Warto podkreślić, że zaburzenia węchu należą do jednych z najwcześniejszych objawów choroby Alzheimera i mogą pojawić się nawet kilka lat przed rozwojem pełnoobjawowego otępienia. Uważa się, że jest to związane z wczesnymi zmianami neurodegeneracyjnymi obejmującymi opuszkę węchową oraz struktury układu limbicznego odpowiedzialne za pamięć i przetwarzanie bodźców zapachowych.
W ostatnich latach coraz większe zainteresowanie budzi aromaterapia jako metoda wspierająca funkcjonowanie pacjentów z AD. Olejki eteryczne, będące mieszaninami lotnych związków roślinnych, mogą być stosowane m.in. w inhalacji oraz aplikacji na skórę. Ze względu na lipofilny charakter część składników olejków eterycznych może przenikać przez barierę krew–mózg. Jednocześnie bodźce zapachowe oddziałują na układ limbiczny poprzez aktywację receptorów węchowych. Oba mechanizmy są obecnie przedmiotem intensywnych badań.
Badania kliniczne i przeglądowe wskazują, że aromaterapia może wpływać na kilka obszarów funkcjonowania pacjentów z chorobą Alzheimera, w tym zmniejszenie pobudzenia psychoruchowego, poprawę jakości snu, redukcję lęku oraz częściową poprawę funkcji poznawczych. Jednym z najlepiej opisanych olejków w tym kontekście jest olejek z melisy lekarskiej (Melissa officinalis), który w badaniach klinicznych wiązano ze zmniejszeniem objawów agitacji u pacjentów z otępieniem.
W przeglądzie systematycznym literatury dotyczącym potencjału olejków eterycznych w AD (Benny & Thomas) podkreśla się, że wiele olejków wykazuje aktywność neuroprotekcyjną w modelach in vitro i in vivo. Wśród najczęściej badanych roślin znajdują się m.in. Salvia officinalis, Rosmarinus officinalis, Lavandula angustifolia oraz Coriandrum sativum. Wykazują one działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne oraz hamujące aktywność enzymów cholinesterazowych.
Mechanizmy działania olejków eterycznych w chorobie Alzheimera wydają się być wielokierunkowe i są analizowane głównie w badaniach przedklinicznych. Jednym z proponowanych mechanizmów jest wpływ na układ cholinergiczny poprzez hamowanie aktywności acetylocholinesterazy (AChE), co może prowadzić do zwiększenia dostępności acetylocholiny – neuroprzekaźnika istotnego w procesach pamięci i uczenia się.
Dodatkowo, w badaniach eksperymentalnych wskazuje się, że niektóre składniki olejków eterycznych, takie jak linalol, eugenol, karwakrol czy β-kariofilen, mogą wykazywać działanie przeciwzapalne, związane z ograniczaniem aktywacji mikrogleju oraz obniżeniem poziomu cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6).
Istotnym elementem jest również działanie antyoksydacyjne. Stres oksydacyjny odgrywa ważną rolę w uszkodzeniu neuronów w AD, a związki obecne w olejkach eterycznych mogą zmniejszać poziom wolnych rodników oraz wspierać aktywność enzymów antyoksydacyjnych, takich jak SOD, katalaza i peroksydaza glutationowa.
Warto jednak podkreślić, że mimo obiecujących wyników badań przedklinicznych, dowody kliniczne nadal są ograniczone. Różnice w składzie chemicznym olejków, brak standaryzacji dawek oraz niewielkie grupy badawcze sprawiają, że aromaterapia nie może być traktowana jako leczenie przyczynowe, lecz jako metoda wspierająca.
________________________________________
Moje doświadczenie zawodowe
Pracuję jako pielęgniarka na oddziale intensywnej terapii, gdzie mam kontakt z pacjentami w różnym wieku, jednak szczególnie często są to osoby powyżej 70. roku życia. W swojej praktyce widzę, jak duży wpływ na funkcjonowanie pacjentów mają zaburzenia poznawcze, lęk oraz dezorientacja.
Do tematu podchodzę również bardzo osobiście. Moja mama po przebytym udarze mózgu zmaga się z zaburzeniami pamięci, dlatego problemy funkcjonowania mózgu i możliwości wspierania pacjentów z deficytami poznawczymi są mi szczególnie bliskie – zarówno jako pielęgniarce, jak i córce.
Choć aromaterapia nie jest metodą leczenia choroby Alzheimera, coraz więcej badań wskazuje, że może stanowić wartościowy element opieki wspomagającej. Poprawa samopoczucia, zmniejszenie lęku czy ograniczenie pobudzenia psychoruchowego mogą przekładać się na większy komfort życia zarówno pacjentów, jak i ich opiekunów. Potrzebne są jednak dalsze, dobrze zaprojektowane badania kliniczne, które pozwolą określić skuteczność, bezpieczeństwo i optymalne zasady stosowania olejków eterycznych w tej grupie chorych.
________________________________________
Piśmiennictwo
1. Benny A, Thomas J. Essential Oils as Treatment Strategy for Alzheimer’s Disease: Current and Future Perspectives Planta Medica. 2019;85(3):239–248
DOI: 10.1055/a-0758-0188
2. Ballard CG, O’Brien JT, Reichelt K, Perry EK. Aromatherapy as a safe and effective treatment for the management of agitation in severe dementia: the results of a double-blind, placebo-controlled trial with Melissa. J Clin Psychiatry. 2002;63(7):553–558. doi:10.4088/JCP.v63n0703.
3. Akhondzadeh S, Noroozian M, Mohammadi M, Ohadinia S, Jamshidi A, Khani M. Melissa officinalis extract in the treatment of patients with mild to moderate Alzheimer’s disease: a double blind, randomized, placebo controlled trial. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2003;74(7):863–866. doi:10.1136/jnnp.74.7.863.
4. Moss M, Cook J, Wesnes K, Duckett P. Aromas of rosemary and lavender essential oils differentially affect cognition and mood in healthy adults. Int J Neurosci. 2003;113(1):15–38. doi:10.1080/00207450390161903.
5. Perry NSL, Houghton PJ, Sampson J, et al. In-vitro inhibition of human acetylcholinesterase by Salvia lavandulaefolia essential oil. J Pharm Pharmacol. 2000;52(7):895–902.
6. Perry EK, Perry NS, Pickering AT, et al. Medicinal plants and Alzheimer’s disease: from ethnobotany to phytotherapy. J Pharm Pharmacol. 1999;51(5):527–534.
7. Pengelly A, Snow J, Mills SY, Scholey A, Wesnes K, Butler LR. Short-term study on the effects of rosemary on cognitive function in an elderly population. J Med Food. 2012;15(1):10–17. doi:10.1089/jmf.2011.0037.