Kiedy myślimy o pielęgnacji opóźniającej procesy starzenia, przed oczami stają nam nowoczesne laboratoria, zaawansowane cząsteczki i skomplikowane nazwy syntetycznych komponentów. Tymczasem jedne z najpotężniejszych substancji biologicznie czynnych oferuje nam sama natura.
Proces starzenia skóry jest zjawiskiem wieloczynnikowym, wynikającym zarówno z uwarunkowań genetycznych, jak i wpływu czynników środowiskowych. Współczesna kosmetologia coraz większą uwagę poświęca substancjom pochodzenia naturalnego, których aktywność biologiczna została potwierdzona w badaniach naukowych. Wśród nich szczególne miejsce zajmują olejki eteryczne- złożone mieszaniny lotnych związków organicznych, wykorzystywane od wieków w lecznictwie, a obecnie również w kosmetologii i odnowie biologicznej.
Wbrew powszechnemu przekonaniu, ich rola nie ogranicza się wyłącznie do oddziaływania zapachowego. Badania wskazują, że wiele składników olejków eterycznych wykazuje właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz wspomagające procesy regeneracyjne skóry. Ich znaczenie w pielęgnacji skóry dojrzałej wynika przede wszystkim z możliwości wspierania naturalnych mechanizmów utrzymania integralności bariery naskórkowej oraz ograniczania skutków stresu oksydacyjnego, uznawanego za jeden z głównych czynników przyspieszający proces starzenia. (Bakkali i wsp., 2008, Edris, 2007).
Olejki eteryczne charakteryzują się niewielką masą cząsteczkową oraz wysoką lipofilnością, dzięki czemu mogą przenikać przez warstwę rogową naskórka. Mechanizm ten został dobrze opisany zarówno w literaturze farmakologicznej, jak i kosmetologicznej. Nie oznacza jednak, że wszystkie składniki wnikają do głębszych warstw skóry w jednakowym stopniu ani że wywierają identyczne efekty biologiczne. Skuteczność ich działania zależy między innymi od składu chemicznego olejku, zastosowanego stężenia, rodzaju podłoża kosmetycznego oraz indywidualnych właściwości skóry (Edris, 2007; Bakkali i wsp., 2008; Supniewski, 1959).
Współczesne badania wskazują , że odpowiednio dobrane olejki eteryczne mogą stanowić wartościowe uzupełnienie pielęgnacji skóry dojrzałej. Nie są jednak alternatywą do leczenia dermatologicznego ani samodzielnym sposobem odwracania procesów starzenia. Ich znaczenie polega przede wszystkim na wspieraniu fizjologicznych mechanizmów ochronnych skóry oraz poprawie komfortu i jakości pielęgnacji.
Mechanizmy starzenia skóry
Starzenie się skóry jest procesem fizjologicznym obejmującym zmiany zachodzące zarówno w naskórku, jak i skórze właściwej. Jego przebieg zależy od współdziałania czynników wewnętrznych oraz środowiskowych. Wraz z wiekiem obserwuje się zmniejszenie aktywności fibroblastów, spowolnienie odnowy komórkowej, stopniowy spadek zawartości kolagenu i elastyny oraz pogorszenie funkcji bariery naskórkowej. Konsekwencją tych zmian jest utrata elastyczności, zwiększona suchość skóry oraz większa podatność na działanie czynników zewnętrznych (Noszczyk, 2010; Bauman, 2013).
W literaturze wyróżnia się kilka mechanizmów starzenia skóry.
1. Starzenie chronologiczne (wewnątrzpochodne) jest procesem uwarunkowanym genetycznie i związanym z naturalnym upływem czasu. Charakteryzuje się stopniowym zmniejszeniem aktywności metabolicznej komórek oraz wydłużeniem cyklu odnowy naskórka.
2. Fotostarzenie: stanowi następstwo przewlekłej ekspozycji na promieniowanie ultrafioletowe. Promieniowanie UV prowadzi do uszkodzenia włókien kolagenowych i elastynowych, nasila stres oksydacyjny oraz sprzyja powstawaniu przebarwień i zmarszczek.
3. Stres oksydacyjny (starzenie zewnątrzpochodne): wynika z nadmiernego działania reaktywnych form tlenu, których ilość zwiększa się pod wpływem promieniowania UV, zanieczyszczeń środowiska oraz innych czynników zewnętrznych. Przewlekły stres oksydacyjny prowadzi do uszkodzenia struktur komórkowych oraz przyspieszenia procesów starzenia.
4. Starzenie menopauzalne (hormonalne): wiąże się ze spadkiem stężenia estrogenów, który wpływa na zmniejszenie aktywności fibroblastów, ograniczenie syntezy kolagenu oraz pogorszenie właściwości biochemicznych skóry. W pierwszych latach po menopauzie tempo utraty kolagenu może być szczególnie wysokie, co przekłada się na zmniejszenie grubości skóry i pogorszenie jej jędrności ( Noszczyk,2010).
Jednym z najważniejszych elementów pielęgnacji skóry dojrzałej jest utrzymanie prawidłowej funkcji bariery naskórkowej. Zmniejszenie zawartości naturalnego czynnika nawilżającego (NMF) oraz lipidów międzykomórkowych prowadzi do zwiększonej przeznaskórkowej utraty wody (TEWL, czego następstwem jest uczucie suchości, zwiększona wrażliwość oraz pogorszenie elastyczności skóry (Bauman,2013; Glinka i Glinka, 2003)
Właściwości olejków eterycznych w pielęgnacji skóry dojrzałej
Pomimo dużej różnorodności surowców roślinnych wykorzystywanych w aromaterapii, jedynie część olejków eterycznych została stosunkowo dobrze scharakteryzowana pod względem składu chemicznego oraz aktywności biologicznej. W kosmetologii szczególne znaczenie przypisuje się olejkom wykazującym właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne, łagodzące oraz wspomagające utrzymanie prawidłowej funkcji bariery skórnej. Ich działanie wynika z obecności licznych związków biologicznie czynnych, przede wszystkim monoterpenów, seskwiterpenów oraz ich pochodnych tlenowych, których aktywność zależy od składu chemicznego, jakości surowca oraz sposobu pozyskiwania olejku (Bakkali i wsp., 2008; Edris, 2007; Konopacka-Brud i Brud, 2010).
Należy podkreślić, że skuteczność olejków eterycznych w pielęgnacji skóry wynika z wielokierunkowego działania ich składników. Nie istnieje pojedynczy związek odpowiedzialny za wszystkie obserwowane efekty biologiczne. Aktywność olejków jest rezultatem synergistycznego oddziaływania wielu substancji, których wzajemne proporcje mogą różnić się w zależności od gatunku rośliny, warunków klimatycznych, terminu zbioru oraz metody destylacji (Bakkali i wsp,.2008; Angioni i wsp., 2006).
Olejek Lawendowy (Lavandula angustifolia)
Olejek lawendowy należy do najlepiej poznanych surowców stosowanych w aromaterapii i kosmetologii. Dzięki wysokiej zawartości linalolu oraz octanu linalilu wykazuje właściwości łagodzące, przeciwzapalne i przeciwutleniające, co może sprzyjać utrzymaniu prawidłowej kondycji skóry oraz wspierać procesy jej regeneracji. Badania wskazują również na jego korzystny wpływ na gojenie powierzchownych uszkodzeń skóry, choć mechanizmy tego działania nadal pozostają przedmiotem badań ( Bakkali i wsp., 2008; Edris, 2007).
W pielęgnacji skóry dojrzałej olejek lawendowy znajduje zastosowanie przede wszystkim jako składnik preparatów przeznaczonych do skóry wrażliwej, suchej oraz narażonej na działanie czynników środowiskowych. Jego właściwości przeciwutleniające mogą wspierać ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym, który odgrywa istotną rolę w procesie starzenia skóry. Jakość terapeutyczna olejku zależy od jego składu chemicznego, na który wpływają zarówno warunki uprawy, jak i termin zbioru surowca (Angioni i wsp., 2006).
2. Olejek Różany (Rosa damascena)
Olejek różany od wielu lat znajduje zastosowanie w kosmetologii, jak również w aromaterapii. Ze względu na wysoką wartość surowca stosowany jest przede wszystkim w preparatach przeznaczonych do pielęgnacji skóry dojrzałej, suchej oraz wrażliwej. Literatura wskazuje na jego właściwości łagodzące oraz przeciwutleniające, które mogą wspomagać utrzymanie prawidłowej funkcji bariery skórnej i poprawiać komfort skóry wymagającej intensywnej pielęgnacji (Romer i Brud, 2009; Konopacka-Brud i Brud, 2010).
W aromaterapii olejek różany ceniony jest również za korzystny wpływ na samopoczucie psychiczne. Redukcja napięcia emocjonalnego i poprawa dobrostanu mogą pośrednio wpływać na jakość życia osób doświadczających przewlekłego stresu, który uznawany jest za jeden z czynników nasilających procesy starzenia organizmu.
3. Olejek Rozmarynowy (Rosmarinus Officinalis)
Olejek rozmarynowy zawiera liczne związki fenolowe oraz terpenowe wykazujące aktywność przeciwutleniającą. W kosmetologii wykorzystywany jest przede wszystkim jako składnik preparatów przeznaczonych do pielęgnacji skóry zmęczonej oraz pozbawionej blasku. Dostępne dane wskazują, że może wspierać mikrokrążenie skórne, jednak zakres tego działania zależy od zastosowanego stężenia oraz rodzaju preparatu kosmetycznego (Edris,2007; Konopacka-Brud i Brud, 2010).
Właściwości przeciwutleniające olejku rozmarynowego mogą przyczyniać się do ograniczania skutków działania wolnych rodników, jednak nie należy przypisywać mu działania odmładzającego w sensie odwracania procesów starzenia. Jego rola polega przede wszystkim na wspieraniu fizjologicznych mechanizmów ochronnych skóry.
4. Olejek Geraniowy (Pelargonium graveolens)
Olejek geraniowy jest cenionym składnikiem preparatów kosmetycznych przeznaczonych do pielęgnacji skóry mieszanej, dojrzałej i wymagającej regeneracji. Wykazuje właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne oraz tonizujące, dzięki czemu może wspierać utrzymanie równowagi skóry oraz poprawiać jej wygląd ( Nurzyńska-Wierdak, 2015).
W literaturze olejek geraniowy opisywany jest również jako surowiec wykorzystywany wspomagająco w okresie menopauzy. Dotychczasowe dane nie pozwalają jednak jednoznacznie potwierdzić jego bezpośredniego wpływu na gospodarkę hormonalną. Z tego względu bardziej uzasadnione jest wskazywanie jego roli w poprawie komfortu pielęgnacji oraz samopoczucia (Nurzyńska- Wierdak, 2015; Romer i Brud, 2009).
Metodyka aplikacji i zasady bezpieczeństwa
Pomimo licznych właściwości biologicznych olejków eterycznych, ich stosowanie w preparatach kosmetycznych wymaga zachowania ostrożności . Są to substancje o wysokim stężeniu związków aktywnych, dlatego niewłaściwe użycie może prowadzić do podrażnień, reakcji alergicznych lub fototoksycznych. Bezpieczeństwo terapii zależy przede wszystkim od odpowiedniego doboru surowca, jego jakości, stężenia oraz sposobu aplikacji ( Konopacka-Brud, 2012; Flis i Pikul, 2013).
● Rozcieńczanie olejków eterycznych
Olejki eteryczne nie powinny być stosowane bezpośrednio na skórę , z wyjątkiem nielicznych sytuacji opisanych w literaturze specjalistycznej. Najczęściej wprowadza się je do preparatów zawierających oleje roślinne, kremy lub emulsje, które pełnią funkcję nośnika oraz ograniczają ryzyko działania drażniącego. Do najczęściej stosowanych olejów bazowych należą: olej jojoba, olej ze słodkich migdałów, olej z pestek winogron, olej arganowy oraz olej z awokado. Dobór nośnika powinien być uzależniony od rodzaju skóry oraz przeznaczenia preparatu kosmetycznego ( Glinka i Glinka, 2003; Konopacka-Brud i Brud, 2010).
● Próba uczuleniowa
Przed zastosowaniem preparatu zawierającego nowy olejek eteryczny zaleca się wykonanie próby kontaktowej na niewielkim obszarze skóry. Pozwala ona ograniczyć ryzyko wystąpienia indywidualnej reakcji nadwrażliwości , szczególnie u osób ze skórą wrażliwą, atopową lub skłonną do alergii.
Należy pamiętać, że reakcje uczuleniowe mogą wystąpić również po wielokrotnym stosowaniu preparatu, zwłaszcza gdy olejek uległ utlenieniu wskutek nieprawidłowego przechowywania (Flis i Pikul, 2013).
● Fototoksyczność wybranych olejków
Szczególną uwagę należy zwrócić na olejki cytrusowe otrzymywane metodą tłoczenia na zimno, między innymi z bergamotki, limonki, czy gorzkiej pomarańczy. Zawarte w nich furanokumaryny mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV, prowadząc do reakcji fototoksycznych objawiających się rumieniem, przebarwieniami lub pęcherzami.
Z tego względu preparaty zawierające olejki o potencjale fototoksycznym zaleca się stosować przede wszystkim w pielęgnacji wieczornej oraz unikać ekspozycji na promieniowanie UV zgodnie z zaleceniami producenta preparatu i obowiązującymi normami bezpieczeństwa (Konopacka-Brud i Brud, 2012).
● Warunki przechowywania
Olejki eteryczne są substancjami podatnymi na działanie tlenu, światła i podwyższonej temperatury. Proces utleniania prowadzi do zmian ich składu chemicznego, co może zmniejszać aktywność biologiczną oraz zwiększać ryzyko działania drażniącego.
Zaleca się przechowywanie olejków w szczelnie zamkniętych butelkach z ciemnego szkła, w chłodnym miejscu, z dala od źródeł światła i ciepła. Właściwe warunki przechowywania pozwalają zachować stabilność chemiczną produktu oraz ograniczyć proces autooksydacji ( Flis i Pikul, 2013).
Masaż kosmetyczny jako element wspomagający pielęgnację skóry dojrzałej
W pielęgnacji skóry dojrzałej coraz większą uwagę zwraca się na działanie łączące stosowanie preparatów kosmetycznych z metodami manualnymi. Jedną z najlepiej opisanych technik jest masaż kosmetyczny twarzy, szyi i dekoltu, który od wielu lat stanowi integralny element zabiegów odnowy biologicznej.
Według Magiery (2013) prawidłowo wykonany masaż poprawia ukrwienie powierzchownych tkanek, usprawnia odpływ chłonki, zwiększa elastyczność skóry oraz wpływa korzystnie na napięcie mięśni mimicznych. Efektem tych zmian może być poprawa wyglądu skóry oraz zwiększenie komfortu pacjenta.
Masaż może ułatwiać równomierne rozprowadzenie preparatu na powierzchni skóry oraz sprzyjać jego kontaktowi z naskórkiem. Stopień przenikania substancji aktywnych zależy przede wszystkim od ich właściwości fizykochemicznych, zastosowanego nośnika oraz formulacji kosmetyku (Herman i Herman, 2015; Edris, 2007).
Skuteczna pielęgnacja wymaga systematyczności oraz indywidualnego doboru metod postępowania. Regularne wykonywanie masażu połączonego z właściwie dobraną pielęgnacją oraz ochroną przeciw słoneczną , może stanowić wartościowy element kompleksowej profilaktyki starzenia skóry.
Piśmiennictwo:
Angioni, A., Barra, A., Coroneo, V., Dessi, S. i Cabras, P. (2006) „Chemical composition, seasonal variability, and antifungal activity of Lavandula stoechas L. ssp. stoechas essential oils from stem/leaves and flowers”, Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54(12), s. 4364–4370.
Bakkali, F., Averbeck, S., Averbeck, D. i Idaomar, M. (2008) „Biological effects of essential oils – a review”, Food and Chemical Toxicology, 46(2), s. 446–475.
Bauman, L.S. (2013) Dermatologia estetyczna, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich PZWL.
Edris, A.E. (2007) „Potencjał farmaceutyczny i terapeutyczny olejków eterycznych”, Badania w dziedzinie fitoterapii.
Flis, A. i Pikul, K. (2013) Olejki eteryczne w kosmetologii, Rzeszów: Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania.
Glinka, R. i Glinka, M. (2003) Receptura kosmetyczna z elementami kosmetologii, Łódź: Oficyna Wydawnicza.
Herman, A. i Herman, A.P. (2015) „Olejki eteryczne i ich składniki jako PE dla skóry”, Czasopismo Farmaceutyczne i Farmakologiczne, 67, s. 473–485.
Konopacka-Brud, I. i Brud, W.S. (2012) „Bezpieczeństwo stosowania olejków eterycznych”, Aromaterapia, 3(69).
Konopacka-Brud, J. i Brud, W.S. (2010) Aromaterapia w gabinecie kosmetycznym i ośrodku odnowy biologicznej, wellness i Spa, Warszawa: WSZKiPZ.
Magiera, L. (2013) Masaż w kosmetyce i odnowie biologicznej, Kraków: Bio-styl.
Noszczyk, M. (2010) Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska, Warszawa: PZWL.
Nurzyńska-Wierdak, R. (2015) „Terapeutyczne właściwości olejków eterycznych”, Annales UMCS, 1, s. 1–19.
Romer, M. i Brud, W.S. (2009) Aromaterapia, leksykon roślin leczniczych, Wrocław: Medpharm Polska.
Supniewski, J. (1959) Farmakologia, Warszawa: PZWL.